Wijk bij Duurstede, Utrecht

Rijn en Lek

Foto van Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede,  Louis Maas (6-8-2019) | Database Nederlandse molens
© Louis Maas (6-8-2019)

NederlandsEnglishFrançaisDeutschEspanõlPortuguesePусский简体中文

Rijn en Lek

1659 (onderbouw 14e eeuw)
1730
Stellingmolen
Ronde stenen molen
Korenmolen
Dijkstraat 29
3961 AA Wijk bij Duurstede
X: 152405 Y: 442562
N 51.971470 O 5.349438
Toon op Google Maps met andere molens in de buurt
Toon deze molen in Google Streetview
Utrecht
Wijk bij Duurstede
Wijk bij Duurstede
Gemeente Wijk bij Duurstede, sectie B, nrs. 930, 1403, 2142 en 2143
Vereniging De Hollandsche Molen

Vereniging De Hollandsche Molen is eigenaar sinds 1929.

Maalvaardig
Ja
2021: 176.845
2020: 332.004
2019: 146.995
2018: 133.409
eerdere tellerstanden ( ↓ ↑ )
  • 2009: 255.741
  • 2002: 235.065
Het malen van graan, thans op vrijwillige basis

Bijzonder groot; zeer goed in de wind en het zicht gelegen

Camiel Damen / Gerben Terpstra / Louis Maas / Vincent Bart / Henk Geerts
0343-575347 / 06-14032767

In principe woensdag en zaterdag 13.30 - 17.00 uur en verder als de molen draait.
Meelverkoop.
Naast de molen bevindt zich lunchroom De Graanschuur, tegenwoordig op commerciële basis geëxploiteerd (niet langer door een werkvoorzieningschap, al werken hier nog steeds mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt).

Fietsroute in de buurt van Rijn en Lek via fietsnetwerk.nl
855
00084
 
Vaags
Groot Wesseldijk
Verbij

Rijn en Lek

Constructie

Constructie

Ronde stenen molen op vierkante stenen onderbouw

Gedekt met riet

24,00 m.
Oud-Hollands

Op deze molen is nooit een wiekverbetering toegepast.

Roeden etc.

Kantel uw mobiel om de tabellen helemaal te zien

Kruiwerk etc.

Engels met 36 rollen; kruihaspel
Losse Vlaamse blokvang uit vier stukken; vangbalk met haak; vangstok; kneppel; pal

Eén koppel 17der en één koppel 16der kunststenen; twee sleepluiwerken met autoband (incompleet); borstelbuil (op eerste zolder)

Bovenwiel 74 kammen
Bovenschijfloop 35 staven
Spoorwiel 94 kammen
Steenschijflopen 28 staven
Overbrengingsverhouding 1 : 7,01

van de stelling: 9,05 m. (vanaf de straat).

Aardige baard, donkergroen geverfd, wit afgebiesd, met op aparte witte fonds in rood de opschriften "1659" "1997" en daaronder "Rijn" "&" "Lek".

Gevelsteen met een (inmiddels moeilijk leesbare) tekst, geplaatst na de overname van deze molen door "De Hollandsche Molen".

Rijn en Lek

Verwijzingen

Rijn en Lek

Geschiedenis

Geschiedenis

De korenmolen Rijn en Lek is oorspronkelijk gebouwd als runmolen. Eén molen ter plaatse, bekend geworden als "de Molen van Ruysdael" had namelijk als enige aldaar het maalrecht, zodat er geen andere korenmolens in Wijk bij Duurstede mochten worden gebouwd. Run is fijngemalen eikenschors dat in het proces van het leerlooien als grondstof wordt gebruikt. Maar al heel lang (onbekend is, hoe lang precies) is deze molen als korenmolen ingericht.

De stadspoort waar de molen op is gebouwd, is zelf rond 1370 gebouwd en heette de Leutertoren. Later is deze verbouwd tot kleine stadspoort, enkel geschikt voor voetgangers. Pas in 1654 (dus vrij kort voor de bouw van de molen) is de Leutertoren definitief tot stadspoort verbouwd. De Leuterpoort zelf was voorzien van twee voorpoorten, die in 1872 werden afgebroken. Op een enkele oude foto zijn zij nog te zien.

Die verbouwing uit 1872 was bepaald niet de laatste die deze stadspoort met molen onderging: in 1964 werd de gehele buitenste schil van molen en poort verwijderd en ingeboet met een hardere baksteen. Daarmee zijn uitwendig veel details verloren gegaan (al was technisch gezien goed werk geleverd). Aan de zuidoostzijde in de poort verdween het luik. Nu bevindt zich daar de gevelsteen ter herinnering van het herstel en aankoop door DHM in.
In de poort zijn op straatniveau ook veel wijzigingen aangebracht. Tenslotte verdween het trappenhuis aan de noordoostzijde. Door middel van een buitentrap kon men zo via een luik in de stelling de molen betreden.

Verhoging van de molen moet rond 1730 plaatsgevonden hebben. Toentertijd was steenfabrikant J. Pelt eigenaar. De kap is behoorlijk vertimmerd is en hoogstwaarschijnlijk oorspronkelijk kleiner geweest. Dit doet vermoeden dat de molen is vergroot en romp en kap op elkaar zijn aangepast. Zo is gebleken dat het (zeer grote) bovenwiel niet voor déze kap is gemaakt. De voeghouten zijn namelijk verder uit elkaar geplaatst om dit wiel meer ruimte te geven.
Een andere merkwaardigheid is de zeer lage positie van de donsbalk, recht boven het kaar van één van de koppels stenen. Deze constructie is van latere datum: een eerdere donsbalk was duidelijk dunner.
De balken waarin de steenspillen zijn gelagerd vormen een ‘houtje-touwtje-constructie’, die in het algemeen niet door molenmakers werd toegepast. Ook zijn in de loop der tijd vensters van ramen en deuren gewijzigd en/of toegevoegd.

Gezien het grote formaat van het bovenwiel kan aangenomen worden dat dit ooit rechtstreeks de runsteen aandreef. Begin 19e eeuw (vóór 1819) is men ook graan gaan malen toen de Buitenmolen, de standerdmolen op de hoek van de Steenstraat en de Veldweg, verdween.
Let wel: tussen 1814 en 1819 is voor ƒ 4000,-- vertimmerd aan de molen. In die tijd kostte een nieuwe molen ca. ƒ 5000,-- dus de conclusie is gerechtvaardigd dat de molen toen zeer grondig verbouwd moet zijn. Waarschijnlijk is toen een koningspil met spoorwiel aangebracht met daarop vier koppel stenen. Eén ervan was nog een runsteen en lag waarschijnlijk op de maalzolder (hier op stellinghoogte).
Op enkele schilderijen uit de 18e eeuw is nog een kuip met keerschijven te zien. Het is bekend dat er in het verleden flinke reparaties hebben plaatsgevonden aan de kap. Mogelijk is tussen 1814 en 1819 ook de kruivloer met kuip vervangen. Maar ook de huidige kuip is zeer oud!

De Rijn en Lek wordt thans beschouwd als voorbeeld van de overgang van het zware stenen molentype, tegenwoordig torenmolen genaamd, naar de duidelijk lichtere, voornamelijk conisch gebouwde, ronde stenen bovenkruier. Er zijn bepaalde overeenkomsten met torenmolen "De Zwaan" te Lienden en dat is vermoedelijk geen toeval: bij de bouw van díe molen was een molenmeester uit Wijk bij Duurstede betrokken! 

Het heeft er even naar uitgezien, dat de "Rijn en Lek" het tweede kwart van de 20ste eeuw niet zou halen: in 1924 stond de molen te koop en dreigde de sloop. Een plaatselijk comité verzette zich hiertegen en stelde in 1929 de jonge Vereniging De Hollandsche Molen in staat om molen en poort aan te kopen.
In 1930 werd een eerste restauratie uitgevoerd, waarbij twee nieuwe Fransen-roeden werden gestoken.

Op 7 januari 1959 brak tijdens het malen de buitenroede. De schade werd vrij snel hersteld, maar helaas niet goed. Twee Potroeden, afkomstig van De Nijverheid te Erp, werden gestoken (ook de andere Fransen werd vervangen) maar hiermee bleek de molen niet vooruit te branden! Niet alleen waren die roeden twee meter ingekort, blijkbaar had men de hekkengaten niet of niet juist bijgestoken. In 1985 was - met enig succes - hieraan al gewerkt, maar pas nadat in 1998 nieuwe gelaste roeden waren gestoken kon de molen weer echt goed malen.

Bij een schilderbeurt in 2010 werden enkele kleuren weer gewijzigd naar de situatie vóór de laatste restauratie, nl. voorkeuvelens en windborden donkergroen, de voorzomen wit en op de roeden witte boorden bij de as.

Eind tachtiger jaren werd er een elektrisch hulpgemaal geplaatst, waardoor de levering van meel aan diverse bakkers beter gegarandeerd kon worden. Later is dit ondergebracht in de molen van Cothen.
De molen heeft een dubbel luiwerk. Eén voor recht naar beneden; deze komt uit in de poort (tegenwoordig onhandig en gevaarlijk!). Het tweede diende om vanuit de naast de molen gelegen schuur te luien. Na het beëindigen van het bedrijf werd de schuur apart verkocht; na aankoop door DHM werd de oude verbinding jammer genoeg niet meer hersteld. Ook zijn de twee gaffelwielen die deze luiwerken vroeger hadden, thans niet meer aanwezig.
Eveneens is nog maar kort geleden een silo verdwenen, die in de jaren '30 was aangelegd en waarvoor toen een extra luizolder werd aangebracht.
De molenschuur heeft twee verdiepingen; een op dijkhoogte, een op straatniveau.


Rijn en Lek

Aanvullingen

Aanvullingen

De enige molen in Nederland die gebouwd is op een stadspoort.

Tal van aparte constructiedetails (zie 'Geschiedenis') wijzen erop dat deze molen 'op zichzelf staat' en zich feitelijk niet laat vergelijken met welke andere stenen molen in Nederland ook.

Het 'geheim' van de merkwaardige nis in de molen werd rond 1990 ontdekt door Nico Jurgens. Het blijkt namelijk om een plee te gaan en wel een uit de tijd, dat de molen er nog niet stond en de Leuterpoort nog alleen als stadspoort diende!

De molen heeft de naam "Rijn en Lek" pas aan het begin van de negentiende eeuw gekregen, daarvoor was het 'de runmolen', of 'de molen op de Leuterpoort'. De naam is bovendien ook niet helemaal correct: de Nederrijn wordt pas 'Lek' op ongeveer een kilometer stroomafwaarts van de molen. De Kromme Rijn liep om het oude stadscentrum heen en het kanaal vlakbij is slechts aangelegd vanwege de waterlinie.

Nico Jurgens, Wijk bij Duurstede, molen Rijn en Lek, in: Molens 70 (2003) pp. 22 - 25.
F. Gaasbeek, De molen Rijn en Lek te Wijk bij Duurstede. Wereldberoemd dankzij een misvatting. (Hilversum 2010).

© 

Henk ten Bos (9-11-2018)

Molenaarsadvertenties

Historische gegevens over molenaars van deze molen

In De Molenaar, 15-10-1924, pagina 661
Door molenaar -
molen verkocht voor ? 11900,-
Compilatie: Erik Stoop

Rijn en Lek

Historische foto's

Historische foto's

Eertijds naar molendatabase.nl ingezonden historische foto’s van deze molen.
Kijk op allemolens.nl voor historische foto’s en documenten van deze molen.
Vaags
Groot Wesseldijk
Verbij

Rijn en Lek

Actuele foto's

Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Willem Sterenberg (25-9-2009) | Database Nederlandse molens
© Willem Sterenberg (25-9-2009)
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Koen van der Maat (14-8-2018) | Database Nederlandse molens
© Koen van der Maat (14-8-2018)
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Nell Jansen (2-1-2018) | Database Nederlandse molens
© Nell Jansen (2-1-2018)
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Piet Glasbergen (21-7-2018) | Database Nederlandse molens
© Piet Glasbergen (21-7-2018)
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Matthieu Hoogduin (13-4-2019) | Database Nederlandse molens
© Matthieu Hoogduin (13-4-2019)
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Piet Glasbergen (21-7-2018) | Database Nederlandse molens
© Piet Glasbergen (21-7-2018)
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Piet Glasbergen (21-7-2018) | Database Nederlandse molens
© Piet Glasbergen (21-7-2018)
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Piet Glasbergen (21-7-2018) | Database Nederlandse molens
© Piet Glasbergen (21-7-2018)
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Matthieu Hoogduin (13-4-2019)Op deze foto is goed te zien hoe de ronde molen staat op een een vierkante onderbouw, de oude stadspoort. | Database Nederlandse molens
© Matthieu Hoogduin (13-4-2019)
Op deze foto is goed te zien hoe de ronde molen staat op een een vierkante onderbouw, de oude stadspoort.
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Piet Glasbergen (2-1-2018) | Database Nederlandse molens
© Piet Glasbergen (2-1-2018)
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Piet Glasbergen (2-1-2018) | Database Nederlandse molens
© Piet Glasbergen (2-1-2018)
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Boukje van Leijen (12-8-2018) | Database Nederlandse molens
© Boukje van Leijen (12-8-2018)
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Boukje van Leijen (12-8-2018) | Database Nederlandse molens
© Boukje van Leijen (12-8-2018)
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Boukje van Leijen (12-8-2018) | Database Nederlandse molens
© Boukje van Leijen (12-8-2018)
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Boukje van Leijen (12-8-2018) | Database Nederlandse molens
© Boukje van Leijen (12-8-2018)
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Koen van der Maat (14-8-2018) | Database Nederlandse molens
© Koen van der Maat (14-8-2018)
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Frank Moerland (3-2-2019) | Database Nederlandse molens
© Frank Moerland (3-2-2019)
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Frank Moerland (3-2-2019) | Database Nederlandse molens
© Frank Moerland (3-2-2019)
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Jesse Bergquist (2-1-2020)Het vrij grote raam op de steenzolder. | Database Nederlandse molens
© Jesse Bergquist (2-1-2020)
Het vrij grote raam op de steenzolder.
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Jesse Bergquist (2-1-2020)De borstelbuil. | Database Nederlandse molens
© Jesse Bergquist (2-1-2020)
De borstelbuil.
Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede, Jesse Bergquist (2-1-2020)Eén van de twee overgebleven ijzerbalken van verdwenen steenkoppels. Vermoedelijk had de molen in het laatste stadium van eikenschild (eek) malen drie koppel gewone maalstenen, en nog een koppel eekstenen. Tegenwoordig bevinden er zich nog slechts twee koppels gewone stenen. | Database Nederlandse molens
© Jesse Bergquist (2-1-2020)
Eén van de twee overgebleven ijzerbalken van verdwenen steenkoppels. Vermoedelijk had de molen in het laatste stadium van eikenschild (eek) malen drie koppel gewone maalstenen, en nog een koppel eekstenen. Tegenwoordig bevinden er zich nog slechts twee koppels gewone stenen.
 

Draag zelf bij

    Tekst  
Stuur ons uw teksten over deze molen
  |   Stuur ons uw teksten over de motor in deze molen (indien van toepassing)
Vanwege migratie van de server is het even niet mogelijk om teksten in te sturen.
   
    Foto's  
Stuur uw foto's van deze molen (ook eventuele motor)
Vanwege migratie van de server is het even niet mogelijk om foto's in te sturen.